SYTUACJA PRAWNA PODEJRZANEGO W POSTĘPOWANIU KARNYM PRZYGOTOWAWCZYM
tak dla niedouczonych, lub zapominalskich prokuratorów, oraz osób poszkodowanych nieproceduralnym postępowaniem prokuratorskim.

Użyty skrót: KPK - Kodeks postępowania karnego - ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r.; (Dziennik Ustaw z 1997r., numer 89, pozycja 555 z późniejszymi zmianami). Ilekroć w tekście występują numery artykułów bez żadnych oznaczeń, chodzi o przepisy KPK

Kim jest podejrzany ? 
Za podejrzanego uważa się osobę, co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego (art. 71 § 1). Warto już na wstępie zaznaczyć, że o ile w tekście KPK występuje określenie "oskarżony" w znaczeniu ogólnym, odpowiednie przepisy mają zastosowanie także do podejrzanego (art. 71 § 3).Podejrzany jest jednym z uczestników szeroko rozumianego procesu karnego.
 W początkowym stadium procesu jakim jest postępowanie przygotowawcze, podejrzany jest stroną. Oznacza to, że jest on jego niezbędnym uczestnikiem, a postępowanie to dotyczy bezpośrednio jego praw i obowiązków.
Oprócz tego KPK posługuje się też pojęciem osoby podejrzanej, np. art. 74 § 3, art. 308 § 2, art. 244 § 1, art. 237 § 4. Jest to osoba, którą podejrzewa się o popełnienie przestępstwa, ale której nie przedstawiono jeszcze zarzutu. Osoba taka nie jest stroną postępowania przygotowawczego, wobec czego w razie podjęcia wobec niej czynności procesowych, dysponuje takimi uprawnieniami, jakie w danym wypadku przysługują podmiotowi, którego czynność dotyczy. W grę wchodzi tu np. zaskarżenie czynności przesłuchania (art. 236); zażalenie na zatrzymanie (art. 244 § 1 i art. 246 § 1); również w razie zastosowania podsłuchu wobec niej (art. 237 § 4, art. 240) osoba podejrzana może złożyć zażalenie na tą decyzję.

Poniżej przedstawiona zostanie ogólna sytuacja podejrzanego poprzez omówienie jego najważniejszych praw i obowiązków w postępowaniu przygotowawczym.

W jaki sposób można stać się podejrzanym?

1. Z chwilą ogłoszenia postanowienia o przedstawieniu zarzutów.

Podejrzanym jest się zawsze o popełnienie konkretnego czynu zabronionego. Zanim więc ktokolwiek "zyska" status podejrzanego, odpowiedni organ powołany do ścigania przestępstw - w praktyce najczęściej Policja albo prokurator - muszą stwierdzić popełnienie czynu zabronionego i rozpocząć procedurę zmierzającą do wykrycia jego sprawcy. Jeżeli zebrane w sprawie dowody uzasadniają dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła określona osoba, sporządza się postanowienie o przedstawieniu zarzutów i ogłasza się je podejrzanemu (art. 313 ).

2. Wyjątkowo, z chwilą przesłuchania w charakterze podejrzanego.

W wypadkach nie cierpiących zwłoki, gdy istnieje obawa zatarcia śladów lub dowodów przestępstwa, można osobę podejrzaną przesłuchać przed wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów (art. 308 § 2). Również w tym wypadku muszą zachodzić warunki do wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, tzn. zebrane dowody muszą uzasadniać dostatecznie podejrzenie, że czyn popełniła ta właśnie osoba a tylko brak czasu uniemożliwia jego wydanie przed pierwszym przesłuchaniem. Znajduje to zresztą potwierdzenie w dalszej regulacji kodeksowej, mianowicie w takim wypadku prokurator jest zobowiązany wydać w ciągu 5 dni postanowienie o przedstawieniu zarzutów (wtedy osoba podejrzana staje się podejrzanym, zyskując tym samym status strony postępowania), albo umorzyć postępowanie w stosunku do osoby przesłuchanej.

3. Ponadto w postępowaniu uproszczonym nie jest wymagane postanowienie o przedstawieniu zarzutów, lecz przesłuchanie osoby podejrzanej rozpoczyna się od powiadomienia o treści zarzutu wpisanego do protokołu przesłuchania (art. 473).

Prawa podejrzanego

Na początku przedstawione zostaną ogólne, a zarazem podstawowe uprawnienia przysługujące podejrzanemu w każdym stadium postępowania:

- prawo do składania oświadczeń procesowych podejrzany jest podmiotem postępowania, ma więc prawo poprzez określone zachowania kształtować swoją sytuację procesową. Jako strona może składać w każdej chwili postępowania wnioski i inne oświadczenia na piśmie albo ustnie do protokołu. Może to czynić osobiście lub poprzez ustanowionego obrońcę.

- prawo do informacji o przysługujących mu uprawnieniach i ciążących na nim obowiązkach

Przepisy KPK nakładają bowiem na organy prowadzące postępowanie obowiązek informowania podejrzanego o jego prawach i obowiązkach. Brak albo mylne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla podejrzanego, co w praktyce oznacza, że wszelkie czynności przeprowadzone z naruszeniem tego obowiązku wobec podejrzanego, w efekcie których jego sytuacja procesowa uległa pogorszeniu są bezskuteczne. Jeżeli podejrzany nie zrozumiał pouczenia, może domagać się jego powtórzenia.

- prawo do składania zażaleń

Jeżeli chodzi o ogólną regulację, to można powiedzieć, że zażalenie jest środkiem odwoławczym służącym do kontroli innych niż wyroki (poza jednym wyjątkiem) decyzji procesowych oraz niektórych czynności nie będących decyzjami.

Rozpatrując rzecz z punktu widzenia podejrzanego, decyzje procesowe, które można zaskarżyć zażaleniem, to:
1) postanowienia sądu i prokuratora zamykające drogę do wydania wyroku, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 459 § 1)
2) postanowienia sądu, prokuratora i prowadzącego śledztwo lub dochodzenie, w wypadkach przewidzianych w ustawie (art. 459 § 2)
3) zarządzenia w wypadkach przewidzianych w ustawie (art. 466 § 1)
4) zachowania organów procesowych nie będące decyzjami:
- czynności w postępowaniu przygotowawczym; mogą je zaskarżać strony i osoby nie będące stronami, o ile czynności te naruszają ich prawa (art. 302 § 2)
- zatrzymanie: na przebieg i warunki którego może zażalić się zatrzymany (art. 246 § 1)
- bezczynność organu postępowania przygotowawczego (art. 306 § 3)

Podejrzany jako strona postępowania może składać zażalenia na wszystkie postanowienia i zarządzenia oraz czynności nie będące postanowieniami ani zarządzeniami naruszające jego prawa (art. 302). Zażalenia na postanowienia prokuratora należy składać do prokuratora nadrzędnego, chyba że ustawa wyraźnie przewiduje, że należy je wnosić do sądu. Zażalenia na postanowienia prowadzącego postępowanie, jeżeli nie jest nim prokurator, należy składać do prokuratora sprawującego nadzór nad postępowaniem.

Osobie podejrzanej, która nie ma praw strony, przysługuje zażalenie na takie postanowienie, które dotyczy jej bezpośrednio np. na postanowienie o przeprowadzeniu u niej przeszukania, zatrzymania należącej do niej rzeczy (art. 236), czy też na postanowienie o dowodach rzeczowych wydane już po umorzeniu postępowania przygotowawczego (art. 323 § 2).

Oprócz tego osoba taka może zgodnie z art. 302 § 1 składać zażalenia na każdą decyzję procesową naruszającą jej prawa, o ile oczywiście kodeks dopuszcza zaskarżanie takich decyzji.

- prawo dostępu do akt oraz sporządzania z nich odpisów i kserokopii

Jest to jednak prawo ograniczone, gdyż każdorazowo wymagana jest zgoda prowadzącego postępowanie (art. 156 § 5). Nie można jednak odmówić podejrzanemu zezwolenia na sporządzenie odpisu protokołu czynności w której uczestniczył, albo miał prawo uczestniczyć (art. 157 § 3). Na odmowę taką służy zażalenie (art. 159).

Poniżej zostaną przedstawione uprawnienia przysługujące przy kolejnych, konkretnych czynnościach postępowania. Jak już zaznaczono, jedną z pierwszych czynności jest przesłuchanie podejrzanego. Jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem podejrzany powinien zostać poinformowany o:

- prawie do odmowy składania wyjaśnień w ogóle, albo do odmowy odpowiedzi na niektóre pytania (art. 175).

Jest to zgodne z zasadą procesu, że podejrzany nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności, ani dostarczania dowodów na swoją niekorzyść. Podejrzany nie ponosi odpowiedzialności za odmowę składania wyjaśnień, a nawet za wyjaśnienia nieprawdziwe, o ile służą one jego obronie. Nie musi przy tym podawać powodów, dla których odmawia składania wyjaśnień.

- prawie składania wyjaśnień na piśmie (art. 176 § 1).

Ponieważ regułą jest przesłuchanie ustne, podejrzany musi w tym celu wystąpić do przesłuchującego z odpowiednim żądaniem. Uprawnienie to ma umożliwić podejrzanemu pełne odniesienie się do przedstawionych mu zarzutów, poprzez wypowiedź pisemną. Jednakże przesłuchujący może z ważnych powodów odmówić zgody na złożenie przez podejrzanego wyjaśnień na piśmie.

- prawie do korzystania z pomocy obrońcy

Może to być obrońca z wyboru - ustanowiony pisemnie albo ustnie do protokołu. Można też zwrócić się z wnioskiem do prezesa sądu właściwego do rozpatrzenia sprawy w pierwszej instancji o ustanowienie obrońcy z urzędu. Jeżeli podejrzany nie jest w stanie ponieść kosztów pomocy prawnej, może ponadto we wniosku ubiegać się o zwolnienie z kosztów ustanowienia obrońcy, uzasadniając to należycie. Jako uzasadnioną przyczynę można przykładowo wskazać: niskie dochody, konieczność łożenia na utrzymanie osoby najbliższej, obowiązek alimentacyjny, długotrwałe leczenie i związane z nim koszty itp. Podejrzany może żądać obecności obrońcy przy pierwszym przesłuchaniu. Ponieważ jednak niestawiennictwo obrońcy nie wstrzymuje toku tej czynności, podejrzany może aż do czasu przybycia obrońcy skorzystać z prawa do odmowy składania wyjaśnień. Pomoc obrońcy może przejawiać się na wiele sposobów. Obrońca może reprezentować podejrzanego przy każdej czynności procesowej, przy czym może działać tylko na korzyść podejrzanego, a udział obrońcy nie wyłącza osobistego udziału podejrzanego. Obrońca może składać w imieniu podejrzanego wszelkie wnioski procesowe i odbierać pisma procesowe.

- prawie składania wniosków o przeprowadzenie czynności postępowania przygotowawczego (art. 315).

W każdym stadium postępowania można wnioskować o dokonanie konkretnych czynności procesowych - np. przesłuchanie świadka, przeprowadzenie oględzin, powołanie biegłego itp.

O wszystkich w/w prawach oraz o obowiązkach wynikających z art. 74, 75, 138 i 139 (patrz dalej obowiązki podejrzanego) podejrzany ma zostać pouczony na piśmie jeszcze przed pierwszym przesłuchaniem. Otrzymane pouczenie należy potwierdzić podpisem. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na kwestię podpisywania przez podejrzanego wszelkich oświadczeń przedstawionych do podpisu przez organ prowadzący postępowanie. Otóż należy przedtem każdy dokument uważnie przeczytać, a w razie wątpliwości żądać wyjaśnienia treści i konsekwencji, jakie wywoła podpisanie, ewentualnie jego odmowa. Leży to w interesie podejrzanego, gdyż pozwoli na uniknięcie nieświadomego pogorszenia swojej sytuacji procesowej.

Jako kolejne można wymienić:

- prawo żądania podania ustnie podstaw zarzutów, a także sporządzenia uzasadnienia zarzutów na piśmie

Uprawnienie to służy aż do czasu zawiadomienia o terminie zaznajomienia z materiałami postępowania. Ponieważ w postępowaniu przygotowawczym podejrzany nie ma pełnego dostępu do akt, takie uzasadnienie pozwala na lepszą orientację podejrzanego na temat stanu postępowania, gdyż w uzasadnieniu powinna znaleźć się informacja o tym jakie fakty i dowody zostały przyjęte za podstawę zarzutów (art. 313 § 4).

- prawo udziału w czynnościach, których nie będzie można powtórzyć na rozprawie (art. 316).

Zachodzi tu jednak poważne ograniczenie, mianowicie podejrzanego pozbawionego wolności nie sprowadza się, jeżeli zwłoka grozi utratą lub zniekształceniem dowodu. Jednakże w tym ostatnim wypadku podejrzany może być reprezentowany przez obrońcę.

- prawo udziału w innych czynnościach postępowania (art. 318 § 1).

Prawo to może jednak zostać ograniczone przez prokuratora ze względu na ważny interes postępowania albo gdy sprowadzenie podejrzanego pozbawionego wolności spowodowałoby znaczne trudności (art. 317 § 2). W tym ostatnim wypadku aktualna jest w/w możliwość reprezentacji przez obrońcę.

- prawo zwrócenia się z żądaniem do sądu, który będzie rozpatrywał sprawę w pierwszej instancji o przesłuchanie świadka co do którego zachodzi niebezpieczeństwo, że nie będzie mógł być przesłuchany na rozprawie (np. jest poważnie chory, szykuje się do dłuższego wyjazdu).

Chodzi tutaj o to, by sąd mógł się zetknąć bezpośrednio z osobowym źródłem dowodów jakim jest ten właśnie świadek i odebrać od niego już w tej fazie postępowania zeznania, które potem będą mogły służyć za dowód w sprawie.

- prawo zapoznania się z opinią biegłego oraz udziału w jego przesłuchaniu, jeżeli w sprawie dopuszczono dowód z opinii (art. 318).

Jednak podejrzanego pozbawionego wolności nie sprowadza się, gdy spowodowałoby to znaczne trudności. Wtedy jednak cały czas ma on prawo do zapoznania się z pisemną opinią biegłego.

- prawo wystąpienia do prokuratora z wnioskiem o przeprowadzenie postępowania mediacyjnego z pokrzywdzonym, a także wyrażenia zgody na takie postępowanie, gdy z inicjatywą wystąpi sam poszkodowany lub prokurator (art. 320).

Pomyślne zakończenie takiego postępowania może znacząco polepszyć sytuację podejrzanego w procesie, gdyż umożliwia warunkowe umorzenie postępowania (art.66 § 3 Kodeksu karnego), wniosek o skazanie bez rozprawy (art. 355), a na pewno będzie to okoliczność wpływająca na wymiar kary. Koszty takiego postępowania ponosi Skarb Państwa (art. 619 § 2).

- jeżeli w trakcie postępowania zastosowano wobec podejrzanego środek zapobiegawczy (Rozdział 28 Kodeksu postępowania karnego), ma on prawo składania w każdym czasie wniosku o uchylenie lub zmianę środka zapobiegawczego. Z wnioskiem należy zwracać się do prokuratora nadzorującego postępowanie, który może uchylić lub zmienić środek zastosowany przez siebie, ale także przez sąd. Na postanowienie odmawiające uchylenia służy zażalenie do prokuratora nadrzędnego; inaczej niż na postanowienie prokuratora o zastosowaniu środka zapobiegawczego, na które zażalenie składa się do sądu rejonowego w którego okręgu prowadzi się postępowanie (art. 252 § 2).

Natomiast na zapadłe w toku postępowania przygotowawczego postanowienia sądu (w praktyce będzie tu chodziło zwłaszcza o postanowienie o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania), zażalenia należy wnosić zawsze do sądu, który wydał dane postanowienie. W zależności od okoliczności sprawy będzie to sąd rejonowy, okręgowy, lub wyjątkowo, apelacyjny.

Ostatnim etapem postępowania jest jego zakończenie. Może ono przybierać różne formy.

1. Przed zamknięciem postępowania przygotowawczego podejrzany ma prawo do końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania przygotowawczego oraz do przejrzenia akt (art. 321 § 1). W czynnościach tych ma prawo brać udział jego obrońca. Termin zaznajomienia nie może przypadać wcześniej niż w 7 dni od zawiadomienia o nim. Nieusprawiedliwione niestawiennictwo podejrzanego lub obrońcy nie tamuje jednak postępowania. Następnie w terminie 3 dni od zaznajomienia podejrzany może składać wnioski o uzupełnienie postępowania poprzez przeprowadzenie konkretnych czynności. Co do przeprowadzania tych czynności stosuje się odpowiednio art. 315 § 1.

2. Jeżeli w trakcie postępowania nie znaleziono podstaw do wniesienia przeciwko podejrzanemu aktu oskarżenia, umarza się postępowanie bez konieczności zaznajomienia podejrzanego z materiałami postępowania. Brak zaznajomienia nie będzie w tym wypadku niekorzystnie oddziaływał na sytuację podejrzanego, gdyż umorzenie wobec niego postępowania oznacza, że nie znaleziono dowodów potwierdzających jego winę, w związku z czym brak podstaw do wystąpienia do sądu z aktem oskarżenia. Co ważne, w postanowieniu o umorzeniu powinno znaleźć się imię i nazwisko podejrzanego. Na postanowienie służy zażalenie na w/w zasadach.

W razie umorzenia, prokurator wydaje postanowienie co do dowodów rzeczowych zabezpieczonych w sprawie; na postanowienie to również służy zażalenie.

Z chwilą wniesienia aktu oskarżenia do sądu, podejrzany staje się oskarżonym. Z chwilą umorzenia podejrzany traci status podejrzanego, co oznacza, że nie znaleziono dowodów dostatecznie potwierdzających postawione mu zarzuty.

Obowiązki podejrzanego Pozycję podejrzanego wyznaczają też ciążące na nim obowiązki. Jako najważniejsze z nich należy wskazać:

- obowiązek poddania się oględzinom zewnętrznym ciała oraz innym badaniom nie połączonym z naruszeniem integralności ciała (art. 74)

Mogą to być różne czynności, których przeprowadzenie może okazać się niezbędne, np. pobranie odcisków palców, fotografowanie, okazanie innym osobom, a także poddanie badaniom psychologicznym i psychiatrycznym, oraz przeprowadzenie innych badań połączonych z dokonaniem zabiegów na jego ciele, z wyjątkiem chirurgicznych.

Wyjątkowo jednak, w sytuacji gdy zachodzi obawa utraty, zniekształcenia lub zniszczenia dowodów (art. 308 § 2), Policja może pobrać próby krwi i wydzielin organizmu, nawet bez zgody osoby podejrzanej.

Zasadniczo nie jest obowiązkiem poddanie się badaniom krwi lub wydzielin organizmu, na co jednak podejrzany może wyrazić zgodę. W takich okolicznościach należy więc uznać, że zachodzi obowiązek poddania się pobraniu takich prób.

- podejrzany pozostający na wolności jest zobowiązany stawiać się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie. Jeżeli zignoruje on wezwanie - może zostać doprowadzony przymusowo.

- podejrzany pozostający na wolności jest zobowiązany zawiadamiać organ prowadzący postępowanie o każdej zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającej dłużej niż 7 dni.

- podejrzany przebywający za granicą ma obowiązek wskazać adresata dla doręczeń w kraju.

Jeżeli podejrzany nie wywiąże się z dwóch w/w obowiązków, pogarsza swoją sytuację procesową o tyle, że KPK przyjmuje w takiej sytuacji niekorzystne dla niego domniemanie w wyniku którego pismo doręczone pod starym adresem uważa się za doręczone prawidłowo, choćby w rzeczywistości nie dotarło do podejrzanego. Skutkuje to tym, że podejrzany nie może wówczas usprawiedliwiać niestawiennictwa lub uchybienia terminu do dokonania konkretnej czynności procesowej powołując się na fakt, że nie był należycie zawiadomiony.

Jeżeli chodzi o koszty postępowania przygotowawczego, to w razie umorzenia postępowania koszty ponosi w sprawach z oskarżenia publicznego Skarb Państwa z wyjątkiem należności obrońcy za udział w sprawie. O ile podejrzany nie wnosił o obrońcę z urzędu z jednoczesnym zwolnieniem od kosztów jego ustanowienia, a zachodzą uzasadnione przypadki, może on ubiegać się o zwrot całości lub części wynagrodzenia jednego obrońcy (art. 632 pkt 2).

Osobną kwestią pozostają koszty dalszego - sądowego etapu procesu, ale one wykraczają poza ramy tego opracowania.

Jeżeli w stosunku do podejrzanego prawomocnie umorzono postępowanie, a był on wcześniej zatrzymany bądź zastosowano wobec niego środki zapobiegawcze w postaci tymczasowego aresztowania, może zachodzić możliwość wystąpienia o odszkodowanie za niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie lub tymczasowe aresztowanie. Kwestię tę reguluje szczegółowo Rozdział 58 KPK (art. 552-559).

Pisma procesowe

W toku postępowania podejrzany może składać szereg wniosków na piśmie. Pisma procesowe nie podlegają daleko posuniętym rygorom formalnym i popełnienie w nich pewnych błędów natury formalnej nie dyskwalifikuje skuteczności złożenia wniosku. W szczególności, pismo jest skuteczne mimo jego błędnego oznaczenia, a pismo złożone do niewłaściwego organu jest przez ten organ przekazywane właściwemu adresatowi.

Zgodnie z art. 119 KPK każde pismo powinno zawierać:
1) oznaczenie organu, do którego jest skierowane oraz sprawy, której dotyczy
2) oznaczenie oraz adres wnoszącego pismo
3) treść wniosku lub oświadczenia, w miarę potrzeby z uzasadnieniem
4) datę i podpis składającego pismo

Opracowanie: Sławomir Szyrmer - Sekcja Prawa Karnego Uniwersyteckiej Poradni Prawnej UJ, w ramach Umowy o współpracy w dziedzinie ochrony praw człowieka i obywatela zawartej między Poradnią Prawną UJ a Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich.

tym samym dochodzimy do setna sprawy, czyli  "Raportu o stanie sądownictwa polskiego", ale to tylko dla osób myślących, a więc nie dla prawników.

WWW.AFERY.PRX.PL - WITRYNA PRYWATNA PROWADZONA PRZEZ ZDZISŁAWA RACZKOWSKIEGO.
Dziękuję za przysłane opinie i informacje. 
    uwagi i wnioski proszę wysyłać na adres: afery@prx.pl

WSZYSTKICH SĘDZIÓW INFORMUJĘ ŻE PROWADZENIE STRON PUBLICYSTYCZNYCH
JEST W ZGODZIE z  Art. 54 KONSTYTUCJI RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 
1 - Każdemu zapewnia się wolność wyrażania swoich poglądów oraz pozyskiwania i rozpowszechniania informacji. 
2 - Cenzura prewencyjna środków społecznego przekazu oraz koncesjonowanie prasy są zakazane.
ponadto Art. 31.3
Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.